مفهوم اخلاق رسانه اي در کشورهاي مختلف، متفاوت است. با وجود يکسان بودن برخي اصول چون توجه به صحت و سقم اخبار و رعايت حريم هاي خصوصي و شخصي بازهم برخي از اين اصول در بخش هاي مختلف حتي ميان رسانه هايي چون راديو، تلويزيون و رسانه هاي مکتوب و مجازي يک کشور متفاوت است. البته در برخي اوقات مشاهده مي شود که اصول اخلاق رسانه اي و حرفه اي آنچنان که بايد در ميان رسانه ها رعايت نمي شود و اين امر دغدغه اصحاب آکادميک و رسانه اي دانشگاهي و حرفه اي شده است. بدين منظور گزارشي درباره بازتعريف مفهوم اخلاق رسانه اي و راهکارهاي دستيابي بدان تهيه شده که مي خوانيد.
    
    لزوم توجه به اخلاق رسانه اي
    اخلاق از مولفه هاي فضيلت است که در هر جامعه اي قابليت شرح و بسط دارد. رسانه نيز با توسل به اخلاق موضوعيت مي يابد. از آنجايي كه اخلاق نسبتي مستقيم با انسانيت دارد، رسانه نمي تواند دور از اخلاق باشد و مفهوم اخلاق در فلسفه نيز به صورت گسترده مطرح شده است. دکتر امير عبدالرضا سپنجي، استاديار و عضو هيات علمي گروه مطالعات رسانه پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي درباره اهميت اخلاق رسانه اي توضيح مي دهد: «اصول اخلاق رسانه و توجه به حريم خصوصي انسان ها و شخصيت ها بايد در تمام بخش هاي رسانه هاي صوتي، تصويري و رسانه هاي مدرن چون اينترنت و شبکه هاي اجتماعي مورد توجه قرار گيرد و اين اخلاق در هر رسانه شيوه نامه و اصول خاصي دارد.»
     در اين باره دکتر علي اصغر کيا، دانشيار و معاون پژوهشي دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي، اخلاق رسانه اي را يکي از مهمترين موضوعات علم ارتباطات و سرفصل اصلي مباحث نظري روزنامه نگاري، روابط عمومي و ارتباطات دانسته و مي گويد: «اين اصول در بسياري از کشورها تحت عنوان اخلاق حرفه اي در حوزه هاي روزنامه نگاري براي پايبند شدن افراد به شيوه هاي صحيح رسانه اي طراحي مي شود. همان گونه که در پزشکي اخلاق پزشکي و در علم حقوق نيز اخلاق و شيوه نامه خاصي رعايت مي شود، در رسانه نيز اخلاق حرفه اي بايد توسط انجمن هاي حرفه اي به روزنامه نگاران و حتي کارشناسان روابط عمومي آموزش داده شود.»
    
     اصول، قواعد و بسترهاي اخلاق حرفه اي رسانه ها
    تعهداتي که افراد به حوزه رسانه دارند، زمينه را براي انجام وظايف شان راحت تر مي کند. زماني که صاحبان رسانه، توليد کنندگان و خوانندگان اصول صحيح اخلاق رسانه اي را رعايت کنند، به درک مشترکي از اهداف يکديگر مي رسند. در واقع نقش دوسويه رسانه ها و مخاطبانشان در شكل گيري اخلاق حرفه اي رسانه اي غيرقابل انکار است. دکتر کيا درباره اصول و قواعد اخلاق حرفه اي رسانه ها توضيح مي دهد: «تعهدات و ميزان پايبندي رسانه ها براساس اصولي که انجمن هاي حرفه اي تدوين مي کنند، مشخص مي شود، اما برخي اصول مشترک براي خود رسانه ها شامل صحت اخبار، مسئوليت پذير بودن و قواعد اخلاقي مربوط به مخاطبان رسانه ها نظير پايبندي به ارزش هاي اخلاقي و عدم اهانت به ارزش هاي اقليت يا اکثريت جامعه است، البته هماهنگي بين اصول رسانه ها و مخاطبان در هر جامعه اي متفاوت است چرا که اصول ارزشي اخلاقي در ايران بر مبناي فرهنگ ايراني و دين اسلام تعيين مي شود اما يکسري قواعد مشترک چون صداقت و احترام به حقوق مشترک البته با تفاسير مختلف، يکسان است.»
    
     لزوم سواد رسانه اي براي مديران و فعالان رسانه اي
    دکتر سپنجي درباره بسترهاي اخلاق رسانه اي يادآور مي شود: براي پياده سازي هر فضيلتي در جامعه نيازمند رعايت بستر اصلي آن يعني آزادي هستيم، يک جامعه آزاد جامعه اي است که مي توان فضيلت را در آن ترويج داد، جامعه اي که انسان ها و ديدگاه ها را محدود نکند، بسياري از اين آزادي ها در قوانين اساسي مراعات مي شود. گام دوم براي بسترسازي ارائه آموزش هاي لازم به دست اندرکاران رسانه چون خبرنگاران، نويسندگان فعال مطبوعاتي و مديران است. اين افراد بايد مقتضيات رسانه را دانسته و در واقع سواد رسانه اي داشته باشند. مديران رسانه با حاکميت آزادي، داشتن سواد رسانه اي و شناخت محدوديت ها و ظرفيت هاي قانوني به ترويج اخلاق کمک مي کنند. بنابراين يکي از کارويژه هاي رسانه، مراعات اخلاق رسانه اي است، عملاً اگر اين افراد بتوانند اخلاق را در مسير اطلاع يابي صحيح مراعات کرده و در حريم خصوصي انسان ها هنجارهاي فردي را رعايت کنند، فضيلت در جامعه رعايت خواهد شد.
    
     اخلاق رسانه اي در ايران
    درباره وضعيت کنوني رعايت اخلاق رسانه اي در ايران هر يک از کارشناسان نظر ويژه اي دارند، دکتر کيا معتقد است که بين رسانه ها براي نمونه راديو، تلويزيون و رسانه هاي اينترنتي چون خبرگزاري ها و سايت ها اصول اخلاقي به صورت متفاوت رعايت مي شود، بنابراين در اين حوزه بايد رسانه ها را تفکيک کرد اما در مجموع جاي کار بسياري براي رعايت مناسب اخلاق رسانه اي وجود دارد. اصول مشخص اخلاقي در بسياري از رسانه ها رعايت نمي شود، برخي از رسانه ها تنها به منافع شخصي خود توجه مي کنند و کمتر به صحت و سقم اخبار اهميت مي دهند، بنابراين در نحوه انعکاس اصول اخلاقي تفاوت هايي وجود دارد و رعايت اخلاق رسانه اي کار ساده اي نيست چرا که رسانه ها ضمن رعايت ارزش هاي جامعه بايد به اصول حرفه اي نيز پايبند باشند و کمتر به منافع خاص رسانه مشغول در آن توجه کنند. با اين وجود دکتر سپنجي معتقد است که وضعيت رعايت اخلاق رسانه اي در کشور نامطلوب نيست اما جا دارد که شرايط با مراعات آزادي بيان و آزادي رسانه اي بهبود پيدا کند و امکان دستيابي به وضعيت شايسته نيز با تشويق اهل فکر و نقد مباحث در کشور صورت پذيرد. چرا که هرچه آزادي رسانه ها و آزادي بيان در کشوري محدودتر باشد، قطعاً رعايت اخلاق محدود مي شود و علاوه بر اين اگر فضاي نقد نيز در رسانه ها صورت نگيرد، تضارب آرا و عقايد زمينه سواد رسانه اي را فراهم نخواهد کرد. هر چه در باسواد کردن رسانه ها و مديران در کشوري کوتاهي شود، آسيب هاي اخلاقي در رسانه بيشتر مشاهده مي شود. بنابراين اينجا مي توان به اين نتيجه رسيد که حتي اگر قانوني بد باشد اما خوب بدان عمل شود، در يک دوره کوتاه يا ميان مدت مي توان فضا را مطلوب و شايسته کرد.
    
     نيازمند نظام جامع رسانه اي هستيم
    براي رعايت اصول اخلاق رسانه اي در جامعه اي چون ايران مي توان از فعاليت هاي پژوهشي و دانشگاهي آغاز کرد، چرا که هيچ فعاليتي در جامعه نبايد بدون کار پژوهشي صورت گيرد، پژوهش راهکارهايي ارائه مي دهد که با هيچ سخنراني يا همايشي به دست نمي آيد، در اين راستا پژوهش تطبيقي نيز با مقايسه جامعه ايران با ديگر ملل مي تواند صورت گيرد. دکتر سپنجي با تاكيد بر اهميت پژوهش در حوزه اخلاق رسانه اي مي گويد: در حال حاضر مقاله تطبيقي درباره وضعيت ايران و ديگر کشورهاي همانند ايران در دست تدوين دارم. بسياري از کشورها فيلترينگ رسانه اي ندارند اما در مقابل محدوديت استفاده از ماهواره ها را دارند، نظير كشور مالزي. در حوزه اخلاق رسانه اي در کشورهاي پيشرفته معمولاً شوراهاي کميسيون رسانه که حتي مي تواند رئيس جمهور را نيز مورد بازخواست قرار دهد، وجود دارد. در ايران دکتر معتمدنژاد فعاليت هايي در اين راستا در دهه 80 شمسي انجام داده با اين وجود امروزه نيازمند يک نظام جامع رسانه اي هستيم که همه رسانه ها اعم از راديو، تلويزيون، فضاي مجازي، کتاب و... را فرا گيرد و برنامه اي را براي رعايت اخلاق و آموزش محدوديت ها در رسانه تدوين كند، اين در قالب نظام جامع رسانه اي در ساير کشورها نيز موجود است و به صورت قانون درآمده است. در اين نظام جامع رسانه اي بايد نظامنامه اخلاقي نيز تدوين شود، اين نهاد بايد به صورت مستقل نظير کميسيون اخلاق و رسانه زيرمجموعه نظام جامع رسانه اي صورت گيرد و فعاليت هاي رسانه اي را بررسي کند. بخش هايي را مي توان خود اصناف به تخلفات رسيدگي کنند و برخي تخلفات هم به قوه قضائيه ارجاع شود. چنين نظامنامه اي چندين بار در قانون برنامه توسعه سوم، چهارم و پنجم ارائه شد که البته به تصويب درنيامد و اکنون اطلاعي از وضعيت به سرانجام رسيدن آن در دست ندارم. فعاليتي پژوهشي نيز پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي در دست دارد كه در آن به حوزه هاي مختلف رسانه توجه كرده و يكي از بخش هاي آن اخلاق رسانه اي است و اساتيد صاحب نظر در اين حوزه فعاليت مي كنند. پروپوزال اين پژوهش آماده شده و پس از تصويب انجمن در مرحله تدوين قرار خواهد گرفت و در چند ماه آتي اين کار آماده مي شود و به عنوان منبع درسي تحصيلات تکميلي فوق ليسانس و دکتري درخواهد آمد.
     همچنين دکتر کيا، بهترين راهکار براي به سامان رساندن اخلاق رسانه اي را ارائه تسهيلات به اصحاب رسانه توسط انجمن هاي صنفي دانست و گفت: در بسياري از کشورها انجمن هاي صنفي براي اصحاب رسانه تسهيلات قائل مي شوند اين تسهيلات کمک به مستقل شدن افراد مي کند، بنابراين خبرنگاران، روزنامه نگاران و ساير اصحاب حوزه رسانه در قبال انجمن پاسخگو مي شوند و کمتر تحت تاثير منافع احزاب قرار مي گيرند. انجمن هاي صنفي رسانه اي نبايد به فعاليت هاي سياسي بپردازند و گرايشات فکري و سياسي داشته باشند، اين انجمن ها بايد حمايت كننده افراد رسانه باشند.
    
    
    
 روزنامه ايران، شماره 5180 به تاريخ 30/6/91، صفحه 15 (اخلاق رسانه اي)